Magazin za nacionalnu geografiju, kulturu i tradiciju

Baranda u paleti pastelnih boja

Naselje Baranda osnovano je po vojnim planovima za zaštitu južnih granica Austro-Ugarske. Države su se menjale, a kuće su i ovih dana obojene paletom svih pastelnih boja.

Baranda, stara česma u centru sela

Česma u centru Barande

Prvi stanovnici naseljeni su u periodu 1775-1785. Počev od perioda osnivanja, Baranda je građena po detaljnim planovima urbanističkog uređenja. Kao i u ostalim ravničarskim delovima Austro-Ugarske, široke ulice seku se pod pravim uglovima, a celo naselje je pravilnog, pravouganog oblika.

Estetika tradicionalne arhitekture u Barandi

Tokom vremena, arhitektura privatnih i javnih objekata menjala se, ali tipologija je ostajala ista. Pretežno se zadržala do šezdesetih godina XX veka. Podjednako je uočljiva na stambenim zgradama gradskog tipa i na seoskim kućama.

Baranda - gradski tip stambene kuće

Gradski tip stambene kuće u Barandi

Iako se Baranda nalazi relativno blizu Beograda i Pančeva, izostao je agresivan uticaj arhitektonski nedefinisane i haotične gradnje sa periferija većih gradova. Svakako, postoje primeri narušavanja arhitektonskog i vizuelnog identiteta Barande. Međutim, činjenica je da je veliki broj kuća u Barandi zadržao svoj prvobitni oblik, dimenzije, izgled i fasadne ukrase.

Baranda - gradski tip prizemne stambene kuće

Gradski tip prizemne stambene kuće u Barandi

Gradske kuće građene su najčešće u centru i u blizini centra. One druge, seoske, građene su na periferiji, prema seoskim njivama, pašnjacima i barama.

Baranda - starija seoska kuća

Starija seoska kuća

Prepoznatljivi stilski elementi uličnih fasada nekadašnjih kuća u Barandi zadržali su se i do sedamdesetih godina XX veka.

Baranda - tradicionalna seoska kuća iz 1965. godine

Tradicionalna seoska kuća iz 1965. godine

Poslednjih decenija, kao što je slučaj i u drugim selima i manjim gradovima u Srbiji, broj stanovnika sve je manji. Međutim, za razliku od mnogih naselja, vlasnici svoje kuće u Barandi čuvaju i redovno održavaju.

Baranda - seoska kuća

Seoska kuća u Barandi

Ulične fasade najčešće su u dobrom stanju i sveže okrečene. Kada su osunčane, paleta pastelnih boja fasada običnih, seoskih kuća, gradi jedinstvenu ambijentalnu celinu.

Baranda - panorama seoske ulice sa tradicionalnim seoskim kućama

Panorama jednog sasvim običnog sokaka u Barandi

Javni objekti

U vreme nastajanja sela u centru Barande, pored administrativnih, državnih objekata, izgrađene su škola i crkva. A po pravilima uređenja banatskih naselja, u centru sela obavezan je prostrani park.

Pripreme za izgradnju crkve počele 1803. godine, kada su meštani uputili molbu nadležnoj vlasti u Budimu da "sakupljenu pomoć od 1000 forinti upotrebe za izgradnju crkve". Sasvim je moguće da je zahtev usvojen, pa je sa tim, i uz još neki drugi novac, crkva svetog Nikole završena 1814. godine.

Baranda - crkva svetog Nikole

Crkva svetog Nikole u Barandi

U arhivskim dokumentima škola se prvi put pominje 1825. godine. Prvobitna zgrada nije sačuvana.

U istoriji Barande dešavali su često, a posebno leti, požari. Zato je 1889. godine osnovano Dobrovoljno vatrogasno društvo (DVD). Zgrade vatroganih društava u Banatu građene su po tipskim projektima. Obezbedile su prostor za boravak vatrogasaca, garaže i prepoznatljiv toranj, sa širokim pogledom na naselje. Zgrada DVD u Barandi očuvana je. Čini se da je, pored osnovne funkcije, privlačna scenografija za neke od skorašnjih filmskih projekata.

Baranda - zgrada Dobrovoljnog vatrogasnog društva

Zgrada Dobrovoljnog vatrogasnog društva u Barandi

U godinama posle II svetskog rata, Prvi petogodišnji plan uključio je, između ostalog, izgradnju više od 1400 zadružnih domova na teritoriji Jugoslavije. Dugo zatim, zadružni domovi bili su centar opismenjavanja i kulturnog života meštana. Jedan od njih izgrađen je i u Barandi. Kada je naziv "zadružni dom" zazvučao dekadentno, preimenovan je u "dom kulture". Zatim su domovi kulture postajali "centri za kulturu". Nažalost, svaka promena imena umanjila je njegovu ulogu i kulturni uticaj u naselju. U bilo kom slučaju, zahvaljujući društvenom značaju i doprinosima, zadružni domovi potpuno prevazilaze bilo koje ideološke konotacije i zaslužuju da budu trajno sačuvani.

Baranda - nekadašnji zadružni dom i bista narodnog heroja Olge Petrov

Nekadašnji zadružni dom i bista narodnog heroja Olge Petrov

U dvorištu zadružnog doma u Barandi, 9. maja 1954. godine, otkrivena je bista narodnog heroja Olge Petrov (1920-1942).

Crtice iz prošlosti Barande

Kako vreme prolazi, neki obični, svakodnevni događaji postaju značajni i deo su autentične istorije mesta. Deo pisanih tragova iz prošlosti Barande sačuvan je u  istorijskim arhivima:

1929 - Često se dešava da su susedna mesta u sporu. Tako se 1929. godine Baranda sporila sa Glogoljem i Sefkerinom jer su prisvojili rit "Komarovo". Ostalo je nepoznato ko je dobio spor.

1930 - Rađena je parcelacija agrarnog zemljišta u opštinama Baranda, Opovo, Čenta, Orlovat i Uzdin.

1932 - Ambulantna komisija za likvidaciju agrarne reforme iz Velikog Bečkereka tražila je od Dunavske banovine ovlašćenje da obezbedi putne naloge za utvrđivanje objekata veleposeda i malih poseda na teritoriji Barande i Čente.

1932 - Na području Barande proširile su se zarazne bolesti slinavka i šap. Epidemije konačno su prestale u decembru 1932, o čemu su izvešteni Sresko načelstvo u Kovačici i Dunavska banovina.

1945-1946 - Urađeni su spiskovi kolonista i lica, čije su molbe za kolonizaciju odbijene u mestima Baranda, Banatski Brestovac i Banatsko Novo Selo.

1946 - Okružni agrarni sud doneo je odluke o utvrđivanju objekata agrarne reforme i eksproprijacija zemljišta u mestu Baranda.

1946 - Urađen je spisak porodica sa posedom do sedam jutara, ili bez zemlje u Barandi.

1954, 9. maj - U dvorištu zadružnog doma u Barandi, 9. maja 1954. godine, otkrivena je bista narodnog heroja Olge Petrov (1920-1942).

1956-1958 - Urađen je Izveštaj o radu osnovne škole u Barandi, koji je obuhvatio: početak, I polugodište i kraj školske godine

 

Baranda - panorama sela ovih dana

Baranda ovih dana

 


Zahvaljujem se:

Stavovi autora teksta i fotografija nužno ne izražavaju stavove Ministarstva kulture i informisanja RS i ustanova, koje su pomogle realizaciju projekta.

Autor teksta i fotografija: Zoran Cvetković