Šalinački lug - vekovno stanište hrasta lužnjaka

Šuma hrasta lužnjaka u Šalinačkom lugu iz vremena Prvog srpskog ustanka.
Šalinački lug iz vremena Prvog srpskog ustanka.

 

Spomenik prirode Šalinački lug jedno je od retkih preostalih nizijskih staništa hrasta lužnjaka (Quercus robur) i poljskog jasena u Srbiji. Ova vekovna šuma kod Smedereva predstavlja pravi ekološki fenomen. Zahvaljujući impresivnoj populaciji stoletnih stabala starih i do 300 godina, kao i bogatom biodiverzitetu ptica i insekata, Šalinački lug je danas pod strogom zaštitom države kao dobro od nacionalnog značaja.

 

 

Pešačka staza na ulazu u zaštićeno područje Šalinački lug.
Staza na ulasku u Šalinački lug.
Moćno i razgranato stablo starog hrasta lužnjaka u Smederevu.
Razgranato stogodišnje stablo hrasta u Šalinačkom lugu.

 

 

Položaj i okruženje Šalinačkog luga

Šalinački lug smestio se na nekada nepristupačnom, plavljenom terenu u blizini ušća Velike Morave u Dunav. Nalazi se istočno od naselja Šalinac i Kulič.

Stara topografska karta močvara i šuma na ušću Velike Morave u Dunav.
Topografska karta močvarnog i šumskog zemljišta na ušću Velike Morave u Dunav.
Geografske koordinate središta Šalinačkog luga su: 44.69092N, 21.0177E.

 

 

Postojeće oznake na pojedinim stablima hrasta svedoče, da je do sredine sedamdesetih godina XX veka, prostor od 19 ha Šalinačkog luga bio stanište više od 300 viševekovnih stabala.

Stara metalna pločica sa brojem 300. na stablu hrasta kao svedočanstvo o nekadašnjem broju stabala u Lugu.
Pločica broj 300. na stablu svedoči o nekadašnjem broju hrastova u Šalnačkom lugu.

 

 

Tokom izgradnje HE Đerdap urađene su i regulacije korita Dunava (1962-1972) i Velike Morave (počev od 1966). Radovi su, između ostalog, obuhvatili i izgradnju odbrambenih nasipa. Izgradnjom nasipa izmenjen je hidro režim i veći deo, vekovima plavljenih površina, ostao je bez vode. Nedostatak podzemnih voda nepovoljno je uticao na brojnost hrastova.

 

Močvarni kanali i preostale bare u okolini sela Šalinac i Kulič.
Preostale bare i kanali u okolini Šalinca i Kuliča do današnjih dana sačuvali su nekadašnju, vekovnu sliku ovog područja.
(Šalinac, 44.69389N, 21.01773E)

 

Hrast lužanjak (L. Quercus robur)

Biolozi su, nakon dosta truda i usaglašavanja, smestili naš hrast lužnjak na pravo mesto. Počeli su od domena (Eukaryota), carstva (Plantae), pa preko reda (Fagales), porodice (Fagaceae) i roda stigli do vrste: L. Quercus robur.

 

 

Botanička ilustracija listova, žira i delova hrasta lužnjaka (Quercus robur).
Ilustracija delova hrasta lužnjaka (L. Quercus robur).
(Izvor: www.biolib.de
Autor: Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz 1885, Gera, Germany)

Hrast lužnjak (familija Fagaceae) je listopadno drvo, visine 30-50m. Dugovečan je, često doživi 200-300 godina, kada prečnik debla može da bude i veći od 2,5m. Uobičajeno stanište stogodišnjeg hrasta lužnjaka su duboka, glinovita, ili peskovita i vlažna zemljišta. Pogodna su iluvijalna zemljišta, sa visokim nivoom podzemne vode. Stanište često deli sa grabom (L. Carpinus betulus) i poljskim jasenom (L. Fraxinus angustifolia).

Izuzetno lepo stablo hrasta lužnjaka nalazi se u centru Beograda, na nekadašnjem "Cvetnom trgu".

 

Zaštićeni vekovni hrast lužnjak na Cvetnom trgu u Beogradu.
Preostali vekovni hrast lužnjak na nekadašnjem Cvetnom trgu u Beogradu.

 

Šalinački lug ili galerija živih umetničkih dela

Svaki hrast u Šalinačkom lugu ima svoj sezonski ciklus i životni vek, tokom kojih se stablo pojavljuje u sasvim drugim oblicima. Leti ga, dok je mlado i u punoj snazi, zakloni krošnja, pa se samo naslućuje, a na vrh smestilo se sunce.

 

 

Letnji jutarnji zraci sunca u šumi Šalinačkog luga.
Letnje jutro u Šalinačkom lugu.
Stari hrast koji je preživeo udar groma i vremenske nepogode.
Šalinački lug: moćni hrast nastavlja svoj život i kada ga pogode nepogode i gromovi.

 

 

Negde pred zimu, kad opadnu list i žir, to više nije šuma. Na istom mestu su jednodimenzionalne siluete na grafičkom listu, razgranate skulpture, ili dramatičan mikro reljef viševekovne kore.

 

Krupni plan i dramatična tekstura kore stogodišnjeg hrasta.
Dramatičan reljef kore stogodišnjeg hrasta.

 

Diverzitet i podstanari Šalinačkog luga: Tajni život vekovnih hrastova

Moćni hrastovi privukli su brojne podstanare. Svoje stanište hrast lužnjak podelio je sa više vrsta faune i flore, čineći tako jedinstven bioverzitet. Na osnovu dostupnih izvora, nastanili su ga: zeljaste biljke (beli slez - L. Althaea officinalis, hajdučica - L. Achillea millefolium); ptice (detlić, rusi svračak); sisari (slepi miš - večernjak); insekti (hrastova strižibuba - L. Cerambyx cerdo).

Pozornica vekovnih divova

Život u Šalinačkom lugu sličan je velikoj, vanvremenskoj pozorišnoj predstavi.

PRVI ČIN. U prvom činu, koji traje 200-300 godina, na sceni, u glavnoj ulozi, isključivo je HRAST.

 

 

Primer očuvanog i masivnog stabla hrasta starijeg od sto godina.
Primer hrasta starijeg od sto godina.
Mladi i stari hrastovi zajedno u zaštićenoj šumi kod Smedereva.
Smena generacija hrasta u Šalinačkom lugu.

 

 

Kako vreme prolazi, svetlo se na ovoj šumskoj pozornici postepeno gasi, a sada ostareli junak polako ustupa mesto drugima.

 

Prirodni životni ciklus i smena generacija hrasta u Šalinačkom lugu.
U Šalinačkom lugu scena se stalno menja: mladi hrastovi jačaju, a stariji su završili svoj životni vek.

 

Mikro svet gljive i rogate bube

DRUGI ČIN. U drugom činu, reflektori se okreću ka brojnim, užurbanim podstanarima.
(Znamo da su svi sigurno tu negde. Ali, iz samo njima poznatih razloga, ne vole da se slikaju. Zato smo neke fotografije pozajmili)

Hrast je sada povučen u pozadinu postajući fasada i moćna scenografija za mikro-svetove, koji u njemu pronalaze dom. Na njegovom deblu odvija se dinamična drama suživota: dok hrastova sjajnica razlaže ostarelo drvo, sitne bube gljivari baš u njoj dube svoje skrivene lavirinte.

 

 

Insekt rogata glivna buba na gljivi hrastova sjajnica.
Rogata gljivna buba (L. Ganoderma lucidum) parazitira hrastovu sjajnicu: ciklus se zatvara.
Izvor: Ken-ichi Ueda
Parazitska gljiva hrastova sjajnica Ganoderma lucidum na stablu drveta.
Gljiva hrastova sjajnica (L. Ganoderma lucidum): parazit starijih stabala hrasta.

 

 

Detlići - arhitekte stabala i šumski doktori

Istovremeno, larve strižibuba buše duboke hodnike u stablu, ostavljajući tragove koje će, sasvim sigurno, pronaći detlići – šumski lekari i neumorni regulatori ovog ekosistema.

 

 

Zaštićena vrsta insekt velika hrastova strižibuba u svom prirodnom staništu.
Velika hrastova strižibuba (lat. Cerambyx cerdo): jedan od skrivenih stanovnika Šalinačkog luga.
Izvor: Ron Verdonk
Kanali i tragovi delovanja hrastove strižibube u starom deblu.
Tragovi hrastove stražibube u stablu starog hrasta.

 

 

TREĆI ČIN. Konačno, nastupa treći čin. Proleće je. Iz jesenjih žirova, palih u hranljivi humus, koji su pripremili ovi sitni podstanari, tiho niču nova stabla hrasta. Zavesa se ne spušta, a krug života u Šalinačkom lugu počinje ispočetka.

 

Usamljeno stogodišnje stablo hrasta na čistini u Šalinačkom lugu.
Usamljeno stablo stogodišnjeg hrasta u Šalinačkom lugu.

 

Spomenik prirode koji moramo sačuvati

Šalinački lug nam kroz svoje tihe pozorišne činove svedoči o nečemu mnogo većem od same botanike – on nam pokazuje savršenu inteligenciju prirode u kojoj pojam otpada i zaborava ne postoji. Svako uginulo stablo, svaka crvotočina i svaka rupa na pečurci nisu znaci propadanja, već svedočanstva o pulsiranju života, koji hrani budućnost.

 

Vekovni hrastovi na ivici šumskog kompleksa.
Grupa stabala hrasta na ivici Šalinačkog luga, a u blizini prvih kuća u Šalincu.

 

Do sredine sedamdesetih godina XX veka prostor od 19ha, bio je stanište više od 300 viševekovnih stabala. Nepovoljna hidrološka situacija na lokaciji luga uticala je da se broj stabala smanji.

 

Zajednica hrsta lužanjaka i poljskog jasena u Šalinovačkom lugu.
Letnja scena u Šalinačkom lugu: pogled na stogodišnje hrastove iz perspektive poljskog jasena.

 

Kao jedan od poslednjih ostataka nekadašnjih prastarih šuma, koje su prekrivale rečne doline Srbije, ovaj zaštićeni spomenik prirode kod Smedereva danas je više od turističke tačke. On je živa laboratorija i podsetnik da čuvajući stara, načeta stabla i njihove naizgled nevidljive podstanare, zapravo čuvamo genetski kod i opstanak mladih šuma koje tek treba da porastu. Naša je obaveza da obezbedimo da se ova predstava u Šalinačkom lugu igra i pred generacijama koje dolaze.

 

Staza zdravlja u Šalinačkom lugu.
Šalinački lug jedna je velika staza zdravlja.

 

Kako stići i posetiti Šalinački lug

Lokacija luga lako je dostupna. Može se stići iz Smedereva do Šalinca. Lug se nalazi istočnom delu sela. Lako je dostupan i iz pravca preko dunavskog mosta Kovin - Smederevo. Bilo kojim putem lako se stiže autom. Ukoliko je potrebno, izaberite na mapi putanju, koja vam najviše odgovara. I još nešto: vozite pažljivo, ne morate da žurite, hrastovi vas čekaju!

 

 

Satelitski snimak područja Šalinačkog luga

  • Zahvaljujem se Udruženju Ekogrin-centar iz Smedereva, upravitelju Šalinačkog luga na dočeku.

  • Stavovi autora teksta i fotografije nužno ne izražavaju stavove Udruženja Ekogrin-centar.